İngiltere'de kredi puanı (credit score): nedir, nerede görülür, nasıl iyileşir

Ayrıntılı açıklama

Kredi, kredi kartı veya taksit için başvurduğunuzda borç veren size kredi verip vermeyeceğine karar vermelidir. Citizens Advice'a göre çoğu «kredi puanlaması» (credit scoring) kullanır: sizinle ilgili her şey puan alır ve toplanır. Puanınız sınırlarının altındaysa kredi vermeyebilir ya da daha pahalı verebilirler. Her şirketin kendi yöntemi vardır ve puanınızı söylemez, ama sorarsanız hangi kayıt şirketini kullandığını söylemelidir. Yöntemler farklı olduğu için biri reddederse başkası kabul edebilir. Dosyanıza baktıktan sonra reddettilerse nedenini ve bilgiyi hangi kayıt şirketinden aldıklarını söylemelidirler.

Kayıt şirketleri: Citizens Advice'a göre Birleşik Krallık'ta üç şirket var: Experian, Equifax ve TransUnion; MoneyHelper dördüncü bir şirket olarak Crediva'yı da sayıyor (kredi kayıt şirketleri yazısı). Şunları tutarlar: seçmen kütüğü, yani oy için kayıtlı olduğunuz adresler ve tarihleri; mahkeme kararları ve iflas gibi kamu kayıtları; hesap bilgileri, yani banka hesabınızı ve kredilerinizi nasıl yönettiğiniz ve zamanında ödeyip ödemediğiniz; evin geri alınması; «mali bağlantı», yani ortak hesabınız veya ortak kredi başvurunuz olan kişiler; önceki sorgular, yani son 12 ayda dosyanıza bakan şirketler; ve bağlantılı adresler. Bilgiler genellikle altı yıl dosyada kalır.

Dosyayı görmek: dosyanızın raporunu görme hakkınız var ve şirketler «yasal raporu» (statutory credit report) ücretsiz vermelidir. Bazı ücretli hizmetler raporu düzenli gönderir; üye olmadan önce ayrıntıları okuyun ve ücretsiz deneme aldıysanız para kesilmesin diye bitmeden iptal edin. Bir bilgi yanlışsa şirketten yazılı olarak düzeltmesini isteyin; ama bir şey yalnızca görünmesini istemediğiniz için silinemez. Örneğin eski bir borcu kapattığınızı belirten bir «düzeltme notu» (notice of correction) ekleyebilirsiniz. Biri kimliğinizle dolandırıcılık yaptıysa dosyanızda sizi koruyan bir CIFAS uyarısı olabilir; dosyada görürsünüz.

Seçmen kütüğü: seçmen kütüğüne kayıt dosyanıza işlenir. Ama herkesin kayıt hakkı yoktur. Hükümet sitesine göre İngiltere veya Kuzey İrlanda'da yaşıyorsanız en az 16 yaşında ve İngiliz veya İrlanda vatandaşı olmalı ya da oturum izniniz olup bir İngiliz Milletler Topluluğu ülkesinin veya birkaç Avrupa ülkesinin vatandaşı olmalısınız. İskoçya veya Galler'de yaşıyorsanız Birleşik Krallık'a giriş veya kalma izni olan herkes kaydolabilir. Adresiniz, adınız veya vatandaşlığınız değişirse yeniden kaydolmalısınız.

Borç için mahkeme kararı (county court judgment ya da CCJ): mahkeme bir borcu ödemenize karar verirse dosyanıza girer ve kredi almayı, hatta ev sahibinden veya emlakçıdan ev kiralamayı zorlaştırabilir (kira sözleşmesi yazısı). Karar tarihinden itibaren 1 ay içinde borcun tamamını öderseniz resmi karar listesinden silinmesini isteyebilirsiniz. 6 yıl sonra, ödenmemiş olsa bile artık listede görünmez. Ödenmemiş park cezası da mahkemeye ve kredi geçmişine ulaşabilir (park cezası yazısı). Citizens Advice'a göre borç geçmişini sildiğini iddia eden şirketlerden uzak durun; çok para alırlar ve bazen insanlardan yalan söylemelerini isterler.

Puanınız düşükse veya reddedildiyseniz: borç veren «kefil» (guarantor) isteyebilir; siz ödemezseniz ödeyeceğini imzalayan biri. Siz birine kefil oluyorsanız ne taahhüt ettiğinizi tam bilin. Arka arkaya birkaç yere başvurmak yerine (her başvuru iz bırakır ve çok borcunuz olduğunu veya başka yerde reddedildiğinizi düşünebilirler), önce dosyanızı düzene sokun. Bankalar kredi vermiyorsa bölgenizde «kredi kooperatifi» (credit union) olup olmadığına bakın ve asla tefeciden (loan shark) borç almayın.

Citizens Advice'ın borç alma önerileri: yalnızca yıllık orana değil, her zaman toplam geri ödemeye bakın; borç almadan önce bütçenizi hesaplayın; asla ani borç almayın, araç gibi pahalı alışverişler için ödeme yollarını önceden araştırın, çünkü satıcının önerdiği kredi daha pahalı olabilir; «sıfır faize» dikkat edin, yalnızca süresinde kapatırsanız sıfırdır; her ay kredi kartı borcunun en az yüzde 10'unu ödeyin, yoksa hep borçlu kalırsınız; ve önceden anlaşmadan ek hesap kullanmayın, çünkü önceden anlaşmak çok daha ucuzdur. Banka hesabını banka hesabı yazısında anlattık.